Экономика

Қазақстанда ядролық инфрақұрылымға кешенді шолу МАГАТЭ миссиясы аясында жүргізілуде. «КАЭС» ЖШС энергетика тобының жетекші инженері Мәди Әзбергеновтің түсіндіруінше, тәуелсіз шетелдік сарапшылар құқықтық базадан бастап, қорғаныс қағидаттарына дейінгі барлық бағытты талдайды.

Қазақстан Республикасы Атом энергиясы агенттігінің шақыруымен елімізде INIR (Integrated Nuclear Infrastructure Review) миссиясының бағдарламасы жүзеге асырылуда. МАГАТЭ мамандары мемлекеттің атом электр станциясын (АЭС) салуға дайындығының қазіргі деңгейін бағалайды. Бұл жұмыс нормативтік-құқықтық базаны, таңдалған аумақтың сейсмикалық сипаттамаларын, электр беру желілерінің тұрақтылығын және радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу тұжырымдамаларын қамтиды.

Шолу 19 бағыт бойынша жүргізіледі. Олардың әрқайсысы үш негізгі кезеңде қарастырылады: ядролық-энергетикалық бағдарламаны дамыту туралы шешім қабылданғанға дейін, келісімшарт жасасу алдында және құрылыс барысында.

Сарапшының айтуынша, Қазақстан INIR миссиясы аясында халықаралық бағалаудан алғаш рет өтіп отырған жоқ. 2016 жылы МАГАТЭ еліміздің ядролық инфрақұрылымына алғашқы шолу жүргізсе, 2023 жылы ұсыныстарды орындау бағытында қол жеткізілген ілгерілеуді атап өтті.

«Басқару саласында нақты мерзімдері мен сарапшыларды тарту кестесі көрсетілген жол картасын әзірлеу қажет. Бұл станция іске қосылған сәтке дейін кадрлардың, инфрақұрылымның және басқару жүйесінің толық дайын болуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл МАГАТЭ ұсынған инфрақұрылымды дамыту жоспарлау қағидаттарына сәйкес келеді», – деп атап өтті инженер.

Мәди Әзбергеновтің айтуынша, халықаралық бағалаудың мақсаты – «талапқа сай» немесе «рұқсат берілмейді» деген сияқты қатаң қорытынды шығару емес. Оның міндеті – қосымша жұмыс жүргізуді қажет ететін мәселелерді анықтау және тиісті құрылымдарға кемшіліктерді жоюға көмектесу. INIR аудит немесе қадағалау инспекциясы болып саналмайды. Миссия қорытындысы бойынша дайындалатын есепте ұсынымдар беріледі және ол практикалық іс-қимыл нұсқаулығы ретінде қызмет етеді.

Міндетті талаптар ұлттық реттеу жүйесі аясында белгіленеді, ал тиісті лицензияларды беру елдің уәкілетті органдарының құзыретіне жатады. МАГАТЭ көмегі ұсынымдық сипатқа ие. INIR жұмысы өзін-өзі бағалау есебін дайындау мен қарауды, алдын ала миссияны, негізгі шолуды және ұсынымдардың орындалуын кейінгі бағалауды қамтиды.

Сарапшылармен ынтымақтастық энергетикалық блоктар салынғаннан кейін де жалғасуы мүмкін. МАГАТЭ станцияның бүкіл өмірлік циклі бойында мақсатты қолдау құралдарын ұсынады. Сонымен қатар станцияны пайдаланудан шығару мәселесі де алдын ала қарастырылады.

«Болашақта АЭС-ті пайдаланудан шығару жұмыстарын қаржыландыруды алдын ала жоспарлау қажет. Тиісті тетіктер осы жұмыстарды орындауға қажетті қаражаттың болуын қамтамасыз етуі тиіс. Ал олардың нақты шарттары ұлттық жүйе аясында айқындалады. Мұндай міндеттемелерді ұзақ мерзімді қаржыландыру қажеттілігі МАГАТЭ-нің қауіпсіздік қағидаттарында да көрініс тапқан», – деп атап өтті сарапшы.

Миссияның ашықтығы мен объективтілігі қатаң ішкі регламент арқылы да қамтамасыз етіледі: мамандарға өз елдеріне инспекция жүргізуге рұқсат етілмейді. Қазақстандық құрылымдардың жұмысын шетелдік сарапшылардан құралған делегациялар зерделейді.

Адам факторы мәселесіне де ерекше назар аударылады. Қызметкерлердің қателесу ықтималдығын толығымен жою мүмкін емес. Дегенмен жобалық және ұйымдастырушылық шаралар мұндай қателердің орын алу ықтималдығын азайтуға және олардың салдарын шектеуге мүмкіндік береді.

Осы мақсатта терең эшелонды қорғаныс қағидаты қолданылады. Бұл қағидат бір-бірінен тәуелсіз бірнеше қорғаныс деңгейін, физикалық тосқауылдарды, қауіпсіздік жүйелері мен пайдалану рәсімдерін қамтиды. Олардың барлығы апаттардың алдын алуға және ықтимал зардаптарын халық пен қоршаған орта үшін барынша азайтуға бағытталған.

«Жобаның табысты жүзеге асуының басты шарты – ашықтық. Азаматтардың атом энергетикасына деген сенімі алғашқы бетон құйылғанға дейін қалыптасады. Ол қауіпсіздіктің міндетті талаптарын орындау, сарапшылардың ұсынымдарын жүйелі түрде жүзеге асыру және кәсіби жауапкершілік арқылы қамтамасыз етіледі», – деп түйіндеді инженер Мәди Әзбергенов.

Дереккөз: https://www.zakon.kz/nauka/6537991-missiya-magate-v-kazakhstane-kak-mezhdunarodnye-eksperty-pomogayut-podgotovitsya-k-stroitelstvu-aes.html